TREĆI HRAM – NJEGOV ZNAČAJ I NJEGOVE GRANICE U SVETLOSTI HRISTA
Uvod
Tema Trećeg hrama u Jerusalimu već dugo privlači pažnju vernika, teologa, istoričara i političkih analitičara, jer se u toj temi prepliću jevrejska religijska očekivanja, hrišćanska eshatologija, proročanstva Starog i Novog zaveta, istorija izraelskog naroda i savremeni politički odnosi na Bliskom istoku, ali je za hrišćanina ipak najvažnije pitanje mnogo dublje od same mogućnosti da se na prostoru nekadašnjeg hramskog kompleksa jednog dana ponovo podigne velika građevina, jer pravo pitanje nije samo da li će Treći hram biti izgrađen, nego da li bi takav hram, posle Hristove smrti, vaskrsenja i uspostavljanja Novog zaveta, uopšte mogao ponovo imati onu teološku, posredničku i spasonosnu funkciju koju je imao starozavetni hram.
Prvi i Drugi hram: istorijski okvir
Prvi hram u Jerusalimu bio je Solomonov hram, središte starozavetnog bogosluženja i simbol Božje prisutnosti među izraelskim narodom, ali je razoren 586. godine pre Hrista prilikom vavilonskog osvajanja Jerusalima, dok je Drugi hram podignut nakon povratka iz vavilonskog ropstva i kasnije značajno proširen u vreme Iroda Velikog, pa je upravo taj hram postojao u vreme Isusove zemaljske službe, u njega je Isus dolazio, u njemu je poučavao, iz njega je isterao trgovce, i za njega je unapred rekao da neće ostati ni kamen na kamenu, što se i dogodilo 70. godine kada su rimske vojske razorile Jerusalim, zbog čega se izraz „Treći hram“ danas odnosi na mogući budući jevrejski hram koji bi bio podignut na prostoru Hramske gore.
Treći hram u jevrejskoj misli
Za određene religiozne Jevreje ideja Trećeg hrama ima duboko duhovno značenje, jer se povezuje sa mesijanskim očekivanjima, obnovom bogosluženja, povratkom hramskoj službi i ispunjenjem proročkih obećanja vezanih za Jerusalim i Sion, zbog čega postoje organizacije i religiozni pokreti koji proučavaju starozavetne propise o hramskoj službi, pripremaju predmete koji bi hipotetički mogli biti korišćeni u budućem hramu i razmišljaju o mogućnosti obnove svešteničke i žrtvene službe, ali bi bilo netačno govoriti kao da svi Jevreji imaju isti stav, jer unutar judaizma postoje veoma različita mišljenja, od onih koji aktivno očekuju obnovu hrama do onih koji smatraju da takvo nešto nije moguće pre dolaska Mesije, dok se drugi uopšte ne slažu sa idejom da bi sada trebalo pokušavati bilo kakvu obnovu hramske službe.
Politička dimenzija: Haram al-Šarif
Pitanje je dodatno komplikovano činjenicom da se na prostoru nekadašnjeg hramskog kompleksa danas nalazi Haram al-Šarif, odnosno područje na kojem se nalaze Al-Aksa i Kupola na steni, što tom mestu daje ogroman značaj i u islamu, pa bi svaki pokušaj radikalnog menjanja postojećeg stanja imao ne samo religijske nego i veoma ozbiljne političke posledice, zbog čega se pitanje Trećeg hrama ne može posmatrati samo kao unutrašnje teološko pitanje judaizma ili hrišćanstva, nego i kao potencijalno veoma osetljivo geopolitičko pitanje.
Treći hram u hrišćanskoj eshatologiji
Među hrišćanima interesovanje za Treći hram najčešće se pojavljuje unutar futurističkog tumačenja biblijskih proročanstava, naročito u dispenzacionalističkim krugovima, gde postoji uverenje da će pre Hristovog drugog dolaska u Jerusalimu biti obnovljen doslovni hram, da će možda biti obnovljene i životinjske žrtve, a zatim će se pojaviti Antihrist ili čovek bezakonja koji će oskrnaviti svetinju, pri čemu se kao argumenti navode tekstovi iz Danila 9,27, Hristove reči iz Mateja 24,15 o „mrzosti opušćenja“, Pavlove reči iz 2. Solunjanima 2,4 da će se čovek bezakonja postaviti „u crkvi Božjoj“, kao i slika merenja hrama iz Otkrivenja 11,1–2, ali problem nastaje onda kada se svaki od tih tekstova unapred tumači kao nužni dokaz da Bog mora obnoviti starozavetni hramski sistem, jer Novi zavet razvija mnogo širu i dublju teologiju hrama u kojoj se središte Božje prisutnosti i pristupa Bogu pomera sa kamene građevine na Hrista, a zatim i na zajednicu vernika koji su sjedinjeni sa Njim.
Cepanje hramske zavese
Upravo zato je događaj cepanja hramske zavese u trenutku Hristove smrti od ogromnog značenja, jer Matej beleži da se „zaves crkveni razdre nadvoje od gornjega kraja do donjega“ (Matej 27,51), a Marko potvrđuje isti događaj u Marku 15,38, čime nam Jevanđelja pokazuju da Hristova smrt nije bila samo smrt jednog pravednika ili završetak Njegove zemaljske službe, nego prelomna tačka u istoriji spasenja, trenutak kada je starozavetni simbolički sistem dostigao svoje ispunjenje, jer je zavesa koja je odvajala Svetinju od Svetinje nad svetinjama vekovima govorila da postoji prepreka između grešnog čoveka i svetoga Boga, dok je njenim cepanjem objavljeno da je kroz Hristovu žrtvu otvoren novi put prema Bogu.
Poslanica Jevrejima upravo na taj način objašnjava značenje Hristove smrti kada kaže da vernici imaju „slobodu ulaziti u svetinju krvlju Isusa Hrista, putem novim i živim, koji nam je obnovio zavesom, to jest telom svojim“ (Jevrejima 10,19–20), zbog čega za hrišćanina više nije potrebna zemaljska zavesa iza koje jednom godišnje ulazi zemaljski prvosveštenik sa krvlju životinje, jer je pristup Bogu otvoren kroz Hristovu krv, pa se opravdano može postaviti pitanje kakvog bi teološkog smisla imalo da se posle Golgote ponovo uspostavlja sistem koji je upravo Golgotom našao svoje ispunjenje.
Žrtve kao senka ispunjenja u Hristu
Starozavetne žrtve nisu bile pogrešne niti besmislene, jer ih je sam Bog ustanovio, ali njihov smisao nije bio da same po sebi uklone greh, nego da unapred ukažu na konačnu Žrtvu, zbog čega Jovan Krstitelj, ugledavši Isusa, kaže: „Gle, Jagnje Božije koje uze na se grehe sveta“ (Jovan 1,29), a Pavle potvrđuje istu stvar kada kaže da se „pasha naša zakla za nas, Hristos“ (1. Korinćanima 5,7), dok Poslanica Jevrejima jasno kaže da „nije moguće da krv junčija i jarčija uzme grehe“ (Jevrejima 10,4), čime se pokazuje da su životinjske žrtve bile senka i simbol, dok je Hristova žrtva stvarnost na koju su svi ti simboli ukazivali.
Zato Jevrejima 10,12 kaže da je Hristos „prinesavši jedinu žrtvu za grehe“ seo s desne strane Boga, a nekoliko stihova kasnije dodaje da je „jednim prinosom savršio vavek one koji bivaju osvećeni“ (Jevrejima 10,14), što znači da je Hristova žrtva potpuna, dovoljna i konačna, pa iz te perspektive ponovno prinošenje životinjskih žrtava ne može imati nikakvu spasonosnu vrednost, jer bi to značilo vraćanje sa ispunjenja na simbol, sa stvarnosti na senku, sa savršene Žrtve na nešto što nikada nije moglo samo po sebi ukloniti greh.
Hristos kao večni prvosveštenik
Hristos, međutim, nije samo Žrtva, nego je i Prvosveštenik, zbog čega Poslanica Jevrejima naglašava da On, budući da ostaje zauvek, ima večno sveštenstvo i da „može vavek spasti one koji kroza nj dolaze k Bogu, kad svagda živi da se može moliti za njih“ (Jevrejima 7,24–25), pa hrišćaninu nije potreban obnovljeni zemaljski levitski sistem da bi imao posrednika, jer Posrednika već ima u Hristu, koji nije ušao „u rukotvorenu svetinju, koja je prilika prave“, nego „u samo nebo, da se pokaže sad pred licem Božijim za nas“ (Jevrejima 9,24).
Upravo zato Poslanica Jevrejima kaže da imamo Prvosveštenika koji sedi s desne strane prestola veličine na nebesima i koji služi „istinitoj skiniji, koju načini Gospod, a ne čovek“ (Jevrejima 8,1–2), čime se vernikova pažnja pomera sa zemaljske kopije prema nebeskoj stvarnosti, pa se hrišćanska nada više ne zasniva na tome da čovek ponovo izgradi savršenu kamenu građevinu u Jerusalimu, nego na tome da Hristos već sada vrši službu savršenog Prvosveštenika pred Bogom.
Bogosluženje bez geografskog centra
Isus je i tokom svoje zemaljske službe jasno najavio da će doći vreme kada bogosluženje više neće biti vezano za jednu geografsku tačku, jer je u razgovoru sa Samarjankom rekao: „Ide vreme kad se nećete moliti Ocu ni na ovoj gori ni u Jerusalimu“ (Jovan 4,21), a zatim dodao da „ide vreme, i već je nastalo, kad će se pravi bogomoljci moliti Ocu duhom i istinom“ (Jovan 4,23), čime je pokazao da budućnost Božjeg naroda neće biti definisana povratkom obaveznom geografskom centru bogosluženja, nego novim odnosom prema Bogu koji je moguć kroz Hrista i delo Svetoga Duha.
Još je značajnije što je sam Isus svoju ličnost povezao sa hramom kada je rekao: „Razvalite ovu crkvu, i za tri dana ću je podignuti“ (Jovan 2,19), dok je Jovan odmah objasnio da je Isus govorio „za crkvu tela svojega“ (Jovan 2,21), pa ovde vidimo jedan od najvažnijih prelaza u biblijskoj teologiji, jer ono što je hram nekada predstavljao sada nalazi svoje puno ostvarenje u Hristu, koji postaje mesto susreta Boga i čoveka, pravi Posrednik, prava Žrtva, pravi Prvosveštenik i jedini put prema Ocu.
Crkva kao Božji hram
Zbog toga Novi zavet ide i korak dalje, pa ne samo da Hrista naziva pravim središtem Božje prisutnosti, nego i vernike koji su sjedinjeni sa Hristom naziva Božjim hramom, jer Pavle kaže: „Ne znate li da ste vi crkva Božija, i Duh Božij živi u vama?“ (1. Korinćanima 3,16), a zatim i da je telo vernika „crkva Svetoga Duha“ (1. Korinćanima 6,19), dok Petar vernike opisuje kao „živo kamenje“ koje se zida „u kuću duhovnu“ (1. Petrova 2,5), što pokazuje da Novi zavet ne razvija teologiju prema kojoj je Božji krajnji cilj ponovna koncentracija Njegove prisutnosti u jednoj zemaljskoj građevini, nego u Hristu i u zajednici onih koji pripadaju Njemu.
Pavle to posebno jasno izražava u Efescima 2, gde govori o Jevrejima i neznabošcima koji su u Hristu pomireni i nazidani „na temelju apostola i proroka, gde je kamen od ugla sam Isus Hristos“, dodajući da na Njemu „sva građevina sastavljena raste za crkvu svetu u Gospodu“ i da se vernici sazidavaju „za stan Božij u Duhu“ (Efescima 2,20–22), pa se vidi da Novi zavet ne vodi vernika nazad od Hrista prema kamenu, od Hristove krvi prema životinjskoj krvi i od večnog Hristovog sveštenstva prema levitskom sistemu, nego upravo suprotno, od simbola prema ispunjenju, od slike prema stvarnosti i od zemaljskog prema nebeskom.
Oprez pri tumačenju proročkih tekstova
Naravno, ostaju ozbiljna pitanja u vezi sa proročkim tekstovima koji govore o hramu, žrtvi, svetom mestu i čoveku bezakonja, zbog čega nije mudro pojednostavljivati tekstove Danila, Mateja 24, 2. Solunjanima 2 i Otkrivenja 11, jer među hrišćanskim tumačima postoje futuristički, preteristički, istoricistički i drugi pristupi, ali je važno primetiti da se u Novom zavetu sama reč „hram“ ne koristi uvek za kamenu građevinu, jer Pavle upravo izrazom „hram Božji“ opisuje zajednicu vernika, zbog čega 2. Solunjanima 2,4 ne bi trebalo automatski i bez egzegetske rasprave proglašavati dokazom da mora postojati budući doslovni hram u Jerusalimu.
Teološki smisao eventualne obnove hrama
Čak i ako bi Treći hram zaista jednog dana bio podignut, to bi moglo imati ogromno istorijsko, političko i eshatološko značenje, moglo bi privući pažnju sveta i možda postati važan element u određenim proročkim događajima, ali sama izgradnja hrama ne bi dokazala da je Bog obnovio starozavetni sistem kao spasonosni put, jer jedno je reći da se određena građevina može pojaviti u istoriji, a potpuno drugo tvrditi da Bog ponovo vraća žrtveni sistem koji je u Hristu našao svoje potpuno ispunjenje.
Upravo zato bi hipotetička obnova životinjskih žrtava imala sasvim drugačiji smisao za judaizam nego za hrišćanstvo, jer bi za određenog religioznog Jevrejina mogla predstavljati obnovu starozavetnog bogosluženja, dok za hrišćanina nikada ne bi mogla zameniti, dopuniti ili ponoviti Hristovu žrtvu, pošto Novi zavet kategorički tvrdi da je Hristos jednom zauvek prineo savršenu žrtvu, zbog čega bi svako vraćanje na životinjsku krv kao sredstvo oproštenja bilo teološki povratak unazad.
Novi Jerusalim: kraj potrebe za hramom
Najlepši završetak čitave teologije hrama nalazi se na samom kraju Biblije, kada Jovan vidi Novi Jerusalim i izgovara možda iznenađujuće reči: „I crkve ne videh u njemu: jer je njemu crkva Gospod Bog Svedržitelj, i Jagnje“ (Otkrivenje 21,22), čime se čitava biblijska priča zatvara na veličanstven način, jer Biblija počinje čovekom u neposrednoj Božjoj prisutnosti, greh donosi razdvajanje, zatim dolaze oltari, žrtve, sveštenstvo, svetilište, zavesa i hram, a onda dolazi Hristos koji svojim telom i krvlju ispunjava ono na šta je taj sistem ukazivao, cepa se zavesa, otvara se put prema Ocu, i na kraju više nema potrebe za posredničkom građevinom jer su sam Bog i Jagnje hram večnog grada.
Zaključak
Zbog svega toga Treći hram može biti veoma važan kao politička činjenica, kao pitanje unutar judaizma, kao predmet hrišćanske eshatologije i kao potencijalno veliki događaj poslednjih vremena, ali za hrišćanina on nikada ne može postati neophodno sredstvo pristupa Bogu, jer hrišćanin već ima ono na šta je starozavetni hram ukazivao: ima Hrista kao Žrtvu, Hrista kao Prvosveštenika, Hrista kao Posrednika, Hrista kao put prema Ocu i Hrista kao pravi Hram.
Zato najveće pitanje za vernika nije da li će se u Jerusalimu jednog dana ponovo podići zidovi, oltari i zavesa, nego da li je prihvatio Onoga na koga su svi ti zidovi, oltari, sveštenici, žrtve i zavese vekovima ukazivali, jer čovek može znati sve o Hramskoj gori, pratiti svaki politički događaj u Jerusalimu, proučavati sve detalje o mogućoj obnovi hramske službe, a ipak promašiti samu srž biblijske poruke ako ne vidi da je u Hristu već došlo ispunjenje onoga što je hram predstavljao.
Hrišćanska nada zato nije u tome da se ponovo zašije zavesa koju je Bog razderao, niti u tome da se ponovo proliva krv životinja kada je krv Jagnjeta već prolivena, niti u tome da se ponovo traži zemaljski posrednik kada večni Prvosveštenik već stoji pred Bogom za nas, nego u Isusu Hristu, koji je Žrtva, Prvosveštenik, Posrednik, Put i pravi Hram, kroz koga, kako kaže apostol Pavle, „imamo i jedni i drugi pristup k Ocu u jednom Duhu“ (Efescima 2,18), pa nijedna buduća građevina, koliko god bila velika i istorijski značajna, ne može dodati ništa onome što je vernik već dobio u Hristu.
Izdvajamo:
